Proje model ve sözleşme türleri

Uluslararası projelerde kullanılan bu model ve sözleşme türleri, işin kim tarafından finanse edildiğini, kimin inşa ettiğini ve kimin işlettiğini belirler. Her biri farklı risk ve kazanç paylaşımı içerir.

EPC (Engineering, Procurement, Construction)

EPC modeli, yüklenicinin projeyi anahtar teslim şekilde üstlendiği modeldir. Yani tasarım (engineering), malzeme temini (procurement) ve inşaat (construction) tamamen yüklenici sorumluluğundadır. İşveren (genelde devlet veya yatırımcı) finansmanı sağlar, yüklenici projeyi tamamlayıp teslim eder. Riskin büyük kısmı yüklenicide, finansman riski ise işverendedir.

PC-F (Engineering, Procurement, Construction + Finance)

EPC-F modelinde yüklenici sadece projeyi yapmaz, aynı zamanda finansmanın bulunmasına da katkı sağlar. Bu finansman doğrudan yükleniciden veya onun organize ettiği banka/kredi kuruluşlarından gelebilir. Özellikle nakit gücü sınırlı ülkelerde tercih edilir. Burada yüklenici hem teknik hem finansal çözüm ortağıdır.

PPP (Public-Private Partnership)

PPP (Kamu-Özel İşbirliği), kamu ile özel sektörün birlikte proje geliştirdiği modeldir. Özel sektör projeyi finanse eder, inşa eder ve belirli bir süre işletir. Devlet ise genelde garanti (gelir, yolcu, alım vb.) verir veya düzenleyici rol üstlenir. Riskler taraflar arasında paylaşılır. Büyük altyapı projelerinde çok yaygındır (hastane, otoyol, havaalanı gibi).

BOOT (Build-Own-Operate-Transfer)

BOOT modelinde özel şirket projeyi yapar, sahip olur, işletir ve süre sonunda devlete devreder. İşletme süresi boyunca yatırımını geri kazanır ve kâr eder. Süre sonunda tesis ücretsiz veya sembolik bedelle kamuya geçer. Özellikle enerji santralleri ve altyapı projelerinde kullanılır.

BOO (Build-Own-Operate)

BOO modelinde özel sektör projeyi yapar, sahip olur ve işletir; devretme zorunluluğu yoktur. Yani proje tamamen özel sektöre aittir ve süresiz işletilebilir. Genelde serbest piyasa projelerinde (enerji üretimi, sanayi tesisleri gibi) tercih edilir. Devlet sadece lisans ve düzenleyici rol oynar.

BOT (Build-Operate-Transfer)

BOT modelinde özel sektör projeyi inşa eder, işletir ve belirli bir süre sonunda devlete devreder. BOOT'tan farkı, mülkiyet genelde baştan devlete ait kabul edilir veya daha sınırlı bir sahiplik vardır. Yatırımcı işletme süresince gelir elde ederek yatırımını geri kazanır. Türkiye'de otoyol ve köprü projelerinde sık kullanılmıştır.

DB (Design-Build)

DB modelinde yüklenici sadece tasarım ve inşaatı birlikte üstlenir. Finansman ve işletme işverene aittir. EPC'ye benzer ama daha basit bir versiyonudur; genelde küçük ve orta ölçekli projelerde tercih edilir.

DBB (Design-Bid-Build)

DBB klasik ihale modelidir. Önce proje tasarlanır, sonra ihale yapılır ve en uygun teklifi veren yüklenici inşaatı yapar. Tasarım ve yapım ayrı ayrı yürütülür. Riskin büyük kısmı işverendedir, süreç daha uzun ama kontrol daha yüksektir.

DBFO (Design-Build-Finance-Operate)

Bu modelde özel sektör projeyi tasarlar, yapar, finanse eder ve işletir. Devlet genelde hizmet alımı veya garanti ile destek olur. PPP'nin bir alt türü gibi düşünülebilir. Özellikle otoyol, hastane ve enerji projelerinde yaygındır.

BTO (Build-Transfer-Operate)

BTO modelinde yatırımcı projeyi yapar ve tamamladıktan hemen sonra devlete devreder, ardından işletme hakkını geri kiralar. Yani mülkiyet baştan devlete geçer ama işletme özel sektörde kalır. Özellikle bazı Asya ülkelerinde kullanılır.

BLT (Build-Lease-Transfer)

BLT modelinde özel sektör projeyi yapar, devlete kiralar (lease) ve kira süresi sonunda devreder. Devlet kira ödeyerek projeyi kullanır. Türkiye'de şehir hastanelerinde kullanılan model budur.

LDO (Lease-Develop-Operate)

Bu modelde özel sektör mevcut bir kamu varlığını kiralar, geliştirir (yeniler) ve işletir. Yani sıfırdan yapım yoktur; mevcut tesis üzerinden değer yaratılır. Liman, otel ve turizm projelerinde sık görülür.

ROT (Rehabilitate-Operate-Transfer)

ROT modelinde mevcut bir tesis özel sektör tarafından yenilenir (rehabilite edilir), işletilir ve süre sonunda devredilir. Özellikle eski altyapıların modernizasyonunda kullanılır.

IPP (Independent Power Producer)

IPP modeli enerji sektörüne özeldir. Özel şirket elektrik üretim tesisi kurar ve ürettiği elektriği genelde devlet veya piyasaya satar. Çoğu zaman uzun vadeli alım garantisi (PPA) olur. BOO veya BOT ile birlikte kullanılabilir